เบต้าแคโรทีน: สารตั้งต้นวิตามินเอกับข้อควรระวังในผู้สูบบุหรี่

รูปสารนี้คืออะไรและต่างจากรูปอื่นอย่างไร

สีส้มของสารไม่ได้ทำให้มีหน้าที่เดียวกับลูทีนหรือซีแซนทีนซึ่งไม่ใช่สารตั้งต้นวิตามินเอ การเป็นสารต้านออกซิเดชันในระบบทดลองก็ไม่ได้รับรองประโยชน์ของขนาดเสริมสูง โดยเฉพาะในผู้สูบหรือเคยสูบบุหรี่

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet

หน้าที่ที่รองรับทางโภชนาการ

วิตามินเอจำเป็นต่อกระบวนการมองเห็น การพัฒนาและคงสภาพเยื่อบุ รวมทั้งภูมิคุ้มกันและการเจริญเติบโต วิตามินเอสำเร็จรูปได้แก่ retinol และ retinyl esters ส่วนเบต้าแคโรทีนเป็น provitamin A ที่ร่างกายเปลี่ยนเป็นวิตามินเอได้ จึงมีวิธีแสดงปริมาณเทียบเท่าและข้อควรระวังต่างกัน

การแก้ภาวะขาดวิตามินเอมีความสำคัญต่ออาการตาบอดกลางคืนและสุขภาพตา แต่ไม่ได้หมายความว่าคนที่ได้รับพอจะมองชัดขึ้นเมื่อเสริมมากขึ้น แคโรทีนอยด์อื่นอย่างลูทีนและซีแซนทีนไม่เปลี่ยนเป็นวิตามินเอ จึงไม่ควรนำชื่อสารในกลุ่มสีเหลืองส้มมาใช้แทนกัน

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet

แหล่งอาหารและการประเมินว่าได้รับเพียงพอหรือไม่

ตับ ไข่ นม และอาหารสัตว์บางชนิดให้วิตามินเอสำเร็จรูป ส่วนผักใบเขียวและผักผลไม้สีส้มเหลืองให้ provitamin A carotenoids ความหลากหลายนี้ไม่ควรถูกรวมเป็นน้ำหนักวิตามินเอแบบเดียวกันโดยไม่แปลงหน่วยที่ถูกต้อง โดยเฉพาะเมื่อประเมิน preformed vitamin A ในผู้ตั้งครรภ์

ระดับ retinol ในเลือดอาจไม่ลดจนแหล่งสะสมลดลงมาก และการติดเชื้อหรือการอักเสบมีผลต่อค่าตรวจ การตรวจจึงต้องแปลร่วมอาหารและภาวะสุขภาพ ไม่ใช้ตาพร่าหรือผิวแห้งเพียงอาการเดียวตัดสินว่าเป็นการขาดวิตามินเอ และไม่ใช้ผลการกินอาหารมาแทนข้อมูลของอาหารเสริมขนาดสูง

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet

งานวิจัยในคน: ประชากร ขนาด และผลที่วัด

การทดลอง ATBC ศึกษาชายสูบบุหรี่ชาวฟินแลนด์ 29,133 คน อายุ 50–69 ปี ให้เบต้าแคโรทีน 20 มก. ต่อวัน และ/หรือแอลฟาโทโคฟีรอล 50 มก. ต่อวันเป็นเวลา 5–8 ปี กลุ่มที่ได้เบต้าแคโรทีนมีมะเร็งปอดเพิ่มขึ้น ผลนี้ไม่สนับสนุนการกินเบต้าแคโรทีนขนาดสูงเพื่อป้องกันมะเร็ง

การทดลอง CARET ในผู้สูบหรือเคยสูบบุหรี่และผู้สัมผัสแร่ใยหินใช้เบต้าแคโรทีนร่วมวิตามินเอสำเร็จรูป และพบสัญญาณอันตรายเช่นกัน การแปลผลต้องแยกอาหารที่มีผักผลไม้ตามปกติออกจากอาหารเสริมขนาดสูง และไม่สรุปว่าผลของสูตรผสมเป็นของสารเดียวทั้งหมด

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact SheetATBC Study Group: Vitamin E, beta carotene and lung cancer in male smokers (1994)

ผลที่ยังสรุปไม่ได้และการตีความที่ควรระวัง

ฤทธิ์ต้านออกซิเดชันของแคโรทีนอยด์หรือหน้าที่วิตามินเอต่อดวงตาไม่ได้พิสูจน์การป้องกันจอประสาทตาเสื่อมทุกระยะ การแก้ขาดกับการป้องกันโรคในคนเพียงพอเป็นคนละการใช้ งานสูตรผสมด้านตาจึงไม่ใช่หลักฐานให้รับวิตามินเอเดี่ยวเพิ่มโดยทั่วไป

ข้ออ้างผิวขาว ลดสิว หรือชะลอวัยจากวิตามินเอแบบกินต้องแยกจากยากลุ่ม retinoid และผลิตภัณฑ์ทาผิว ซึ่งมีโครงสร้าง ขนาด และการติดตามต่างกัน ไม่ใช้ผลของยารักษาสิวมายืนยันประสิทธิผลของอาหารเสริม และไม่กินอาหารเสริมร่วมยาเพื่อเร่งผลเอง

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet

ปริมาณอ้างอิงไม่ใช่ขนาดรักษาหรือมวลวัตถุดิบ

Thai DRI 2563 สำหรับผู้ใหญ่อายุ 19–50 ปีคือชาย 700 และหญิง 600 มคก. RAE ต่อวัน RAE เป็นหน่วยกิจกรรมวิตามินเอ ไม่ใช่มวลวัตถุดิบทุกชนิดเท่ากัน รูป retinol รูปเบต้าแคโรทีน และเงื่อนไขอาหารหรืออาหารเสริมทำให้การเทียบต่างกัน หากฉลากไม่ยืนยันรูปและหน่วย ไม่คำนวณเปอร์เซ็นต์จากน้ำหนักที่เห็นอย่างเดียว

อ้างอิง กรมอนามัย: ปริมาณสารอาหารอ้างอิงที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 ตาราง 2–3 หน้า 440–441NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet

ความปลอดภัยและการได้รับมากเกิน

วิตามินเอสำเร็จรูปสะสมในร่างกายได้ การรับสูงเรื้อรังอาจกระทบตับและกระดูก และเป็นอันตรายต่อทารกในครรภ์ UL สหรัฐฯ สำหรับผู้ใหญ่คือ 3,000 มคก. RAE ต่อวันของ preformed vitamin A ไม่ใช่เพดานที่นำไปใช้กับเบต้าแคโรทีนโดยตรง

เบต้าแคโรทีนไม่มี UL ที่กำหนดแบบเดียวกัน แต่ผลทดลองในผู้สูบบุหรี่แสดงว่าไม่มี UL ไม่เท่ากับปลอดภัย ผู้สูบหรือเคยสูบบุหรี่และผู้สัมผัสแร่ใยหินควรหลีกเลี่ยงอาหารเสริมเบต้าแคโรทีนขนาดสูง การกินผักผลไม้ตามปกติไม่ใช่การใช้แบบเดียวกับการทดลองเหล่านั้น

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet

ยา ภาวะสุขภาพ และการใช้หลายสูตรร่วมกัน

ยา retinoid เช่นยารักษาสิวบางชนิดเพิ่มความเสี่ยงพิษวิตามินเอเมื่อเสริมวิตามินเอร่วม การวางแผนตั้งครรภ์ต้องตรวจทั้งยาและอาหารเสริมกับแพทย์ ส่วน orlistat อาจลดการดูดซึมวิตามินเอและเบต้าแคโรทีน

รวมวิตามินเอจากวิตามินรวม น้ำมันตับปลา และสูตรบำรุงตาหรือผิว โดยแยกส่วนที่เป็น preformed vitamin A ออกจาก provitamin A ก่อนประเมิน UL ข้อมูลแค่คำว่าวิตามินเอรวมโดยไม่มีสัดส่วนทำให้ประเมินความเสี่ยงได้ไม่ครบ

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet

อ่านฉลากให้ตรงกับรูปสารและสูตรที่ใช้

ตรวจเบต้าแคโรทีนจริงเป็นมก. ต่อวัน และแยกจากกิจกรรมวิตามินเอที่ผู้ผลิตแสดง หากจะเทียบ RAE ต้องใช้ฐานที่ตรงกับรูปแบบอาหารหรืออาหารเสริม ไม่ใช้ตัวคูณจากผักกับแคปซูลสลับกัน

ผู้สูบหรือเคยสูบบุหรี่ควรตรวจสูตรตาและวิตามินรวมว่ามีเบต้าแคโรทีนหรือไม่ ไม่ตัดสินจากชื่อ antioxidant การมีเบต้าแคโรทีนในผักผลไม้ตามปกติเป็นบริบทต่างจากการเสริมขนาดสูงใน ATBC และ CARET

อ้างอิง NIH ODS: VitaminA — Health Professional Fact Sheet