วิตามินเค: การแข็งตัวของเลือด กระดูก และปฏิกิริยากับยา

รูปสารนี้คืออะไรและต่างจากรูปอื่นอย่างไร

K1 เป็นรูปสำคัญจากผักใบเขียว ส่วน K2 มีหลาย menaquinones ที่พบในอาหารหมักและอาหารสัตว์บางชนิด ความต่างของการคงอยู่ในเลือดไม่ใช่คำรับรองว่ารูปหนึ่งจะลดกระดูกหักหรือโรคหลอดเลือดได้แน่นอนกว่า

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet

หน้าที่ที่รองรับทางโภชนาการ

วิตามินเคช่วยเอนไซม์ปรับโปรตีนที่ใช้ในการแข็งตัวของเลือด รวมทั้งโปรตีนในกระดูกและผนังหลอดเลือด เช่น osteocalcin และ matrix Gla protein การมีโปรตีนที่ต้องอาศัยวิตามินเคไม่ได้พิสูจน์ว่าการเสริมเพิ่มจะย้ายแคลเซียมจากหลอดเลือดเข้ากระดูกได้ตามคำโฆษณา

K1 หรือ phylloquinone พบมากในผักใบเขียว ส่วน K2 เป็นกลุ่ม menaquinones หลายชนิดที่แตกต่างกันด้วยความยาวโซ่ข้าง รูป MK-4 และ MK-7 จึงไม่ใช่สารเดียวกัน การดูแลให้ได้รับเพียงพอมีเหตุผลเมื่อมีความเสี่ยงขาด เช่น การดูดซึมไขมันผิดปกติ แต่คนทั่วไปไม่ควรตีความว่าเลือดแข็งตัวดีขึ้นตามขนาดที่กิน

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet

แหล่งอาหารและการประเมินว่าได้รับเพียงพอหรือไม่

K1 พบมากในผักใบเขียว เช่น ผักโขมและบรอกโคลี ส่วน K2 พบในอาหารหมักและอาหารสัตว์บางประเภท ปริมาณและชนิด menaquinone ต่างกันตามอาหาร การพูดว่าอาหารหมักทุกอย่างให้ MK-7 เท่ากันจึงไม่ถูกต้อง

การประเมินสถานะวิตามินเคไม่ได้ใช้การตรวจเลือดทั่วไปเพียงค่าเดียวครอบคลุมทุกหน้าที่ ค่า prothrombin time มีความหมายในภาวะเลือดแข็งตัวผิดปกติ แต่การวัดโปรตีนกระดูกหรือหลอดเลือดในงานวิจัยไม่ใช่เหตุผลให้คนทั่วไปซื้อวิตามินเคเพื่อปรับตัวชี้วัดเอง ผู้ใช้ warfarin ควรเน้นความสม่ำเสมอของอาหาร

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet

งานวิจัยในคน: ประชากร ขนาด และผลที่วัด

NIH ODS อ้างการทดลองในหญิงหลังหมดประจำเดือนที่ให้ MK-7 วันละ 180 มคก. เป็นเวลา 3 ปี พบผลต่อความแข็งแรงของกระดูกและการลดลงของความสูงกระดูกสันหลังบางตำแหน่ง แต่การทดลองอื่นให้ผลไม่สอดคล้องกัน จึงยังไม่รับรองการป้องกันกระดูกหักในผู้ใช้ทั่วไป

อีกการทดลองในหญิงหลังหมดประจำเดือน 381 คน ใช้ K1 วันละ 1 มก. หรือ MK-4 วันละ 45 มก. เทียบยาหลอก 12 เดือน ทุกกลุ่มได้รับแคลเซียม 630 มก. และดีสาม 400 IU ร่วมกัน แม้ตัวชี้วัด osteocalcin เปลี่ยน แต่ความหนาแน่นกระดูกไม่ต่างชัดเจน แสดงว่าตัวชี้วัดโปรตีนกับผลต่อกระดูกไม่ใช่คำตอบเดียวกัน

การทดลองในหัวข้อนี้ใช้ทั้ง K1, MK-4 และ MK-7 โดยขนาดต่างกันมาก จึงไม่ควรรวมผลเป็นคำตอบเดียวของคำว่าวิตามินเคที่ไม่ได้ระบุรูป การเปรียบเทียบต้องเริ่มที่ชื่อสาร การได้รับแคลเซียมและดีร่วม รวมทั้งวัดกระดูกหักจริงหรือเพียงตัวชี้วัดในเลือด

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact SheetKnapen et al.: Three-year low-dose menaquinone-7 supplementation in postmenopausal women (2013)Binkley et al.: Vitamin K, osteocalcin and bone density in postmenopausal women (2009)

ผลที่ยังสรุปไม่ได้และการตีความที่ควรระวัง

หลักฐานเรื่องหลอดเลือดแข็งตัวและความเสี่ยงหัวใจยังไม่เพียงพอให้ใช้วิตามินเคแทนการควบคุมความดัน ไขมัน หรือยาที่จำเป็น งานสังเกตการกินอาหารที่มี K2 อาจมีความแตกต่างด้านอาหารและวิถีชีวิตร่วมด้วย จึงไม่พิสูจน์ผลของเม็ด K2 โดยตรง

สูตรผสม D3 และ K2 ต้องตรวจทั้งสองตัวแยกกัน ไม่ควรอ้างว่า K2 ทำให้รับวิตามินดีหรือแคลเซียมเท่าใดก็ปลอดภัย และไม่ควรเทียบขนาด MK-4 หน่วยมิลลิกรัมกับ MK-7 หน่วยไมโครกรัมโดยอาศัยเพียงว่าเป็น K2 เหมือนกัน

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet

ปริมาณอ้างอิงไม่ใช่ขนาดรักษาหรือมวลวัตถุดิบ

Thai DRI 2563 ให้ค่า AI วิตามินเคสำหรับผู้ใหญ่ชาย 120 มคก. และหญิง 90 มคก. ต่อวัน ค่า AI ใช้เมื่อข้อมูลไม่พอสร้าง RDA และเป็นการได้รับรวม ไม่ใช่ข้อกำหนด K2 หรือ MK-7 แยกต่างหาก ขนาดในงานกระดูกจึงไม่ใช่ปริมาณที่ทุกคนควรเสริม

อ้างอิง กรมอนามัย: ปริมาณสารอาหารอ้างอิงที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 ตาราง 2–3 หน้า 440–441NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet

ความปลอดภัยและการได้รับมากเกิน

ไม่มี UL ของวิตามินเคที่กำหนดโดย FNB เนื่องจากข้อมูลพิษจากอาหารและอาหารเสริมมีจำกัด การไม่มีตัวเลขเพดานไม่ได้หมายความว่าเพิ่มได้ไม่จำกัดหรือว่าไม่มีปฏิกิริยากับยา ต้องพิจารณารูปสาร อายุ และการรักษาที่ได้รับอยู่

ทารกแรกเกิดเป็นบริบทเฉพาะของการป้องกันเลือดออกจากการขาดวิตามินเค ไม่ควรใช้เม็ดหรือหยดสำหรับผู้ใหญ่แทนการดูแลมาตรฐานหลังคลอด ผู้มีโรคทางเดินอาหารหรือผ่าตัดลดน้ำหนักอาจต้องประเมินการดูดซึมและภาวะขาดอย่างเป็นระบบ

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet

ยา ภาวะสุขภาพ และการใช้หลายสูตรร่วมกัน

วิตามินเคมีปฏิกิริยาสำคัญกับ warfarin และยาต้านวิตามินเค โดยเปลี่ยนผลต้านการแข็งตัวของเลือด หลักคือรักษาปริมาณที่ได้รับให้สม่ำเสมอและประสานผู้ดูแลรักษาก่อนเริ่ม หยุด หรือเพิ่มอาหารเสริม ไม่จำเป็นต้องตัดผักใบเขียวทั้งหมดด้วยตนเอง

ยาปฏิชีวนะบางชนิด การใช้ยาจับกรดน้ำดี และ orlistat อาจกระทบสถานะหรือการดูดซึมวิตามินเค ผู้ใช้ยาเหล่านี้ต่อเนื่องควรแจ้งอาหารเสริมทุกตัว รวมทั้งสูตรกระดูกที่ใส่ K2 ปริมาณน้อย เพราะความสำคัญของปฏิกิริยาไม่ได้ขึ้นกับคำว่าเม็ดเล็กหรือธรรมชาติ

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet

อ่านฉลากให้ตรงกับรูปสารและสูตรที่ใช้

ฉลากควรระบุ K1 หรือชนิด K2 พร้อมมคก. ของวิตามินจริงต่อวัน ถ้าเป็นสูตรผสมต้องแยกแคลเซียม ดีสาม และวิตามินเคคนละยอด ไม่รวมเป็นมวลบำรุงกระดูกก้อนเดียว

ผู้ใช้ warfarin ควรให้ทีมรักษาตรวจทุกสูตรที่มีวิตามินเคก่อนเริ่มหรือหยุด รวมทั้งวิตามินรวมและอาหารเสริมกระดูก อย่าตัดสินจากชื่อสินค้าที่ไม่ได้เน้นวิตามินเคด้านหน้า เพราะปริมาณที่ซ่อนในส่วนผสมยังมีผลต่อแผนยา

อ้างอิง NIH ODS: VitaminK — Health Professional Fact Sheet